Wspólna przyszłość zaczyna się od wspólnego planowania

Zapraszamy do lektury dziewiątego artykułu z cyklu powstałego w ramach projektu "25 lat Traktatu o Dobrym Sąsiedztwie i Przyjaznej Współpracy jako krok milowy w budowaniu ładu europejskiego po 1989 r. - przyczynek do ogólnopolskiej debaty publicznej" organizowanego przez Fundację "Krzyżowa" dla Porozumienia Europejskiego i współfinansowanego przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych Rzeczpospolitej Polskiej.


Wspólna przyszłość zaczyna się od wspólnego planowania.
Współpraca transgraniczna między Polską a Niemcami 25 lat po podpisaniu Traktatu o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy

 

Ćwierć wieku to znaczący okres w życiu jednego pokolenia. To także dystans, dla którego warto przeprowadzić bilans zmian zachodzących w polityce rozwoju i w stosunkach międzynarodowych. Warto zastanowić się nad pytaniami: jakie były i jakie są trendy rozwojowe, jakie są pragnienia społeczności, do czego dążą elity intelektualne krajów, jakie kierunki rozwoju społecznego i gospodarczego kreślą dzisiaj państwa i regiony w przestrzeni europejskiej. W roku jubileuszowym, w 25 lat od podpisania Traktatu między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy warto wskazać tzw. kamienie milowe współpracy i punkty zwrotne w dziedzinie planowania przestrzennego i strategicznego, które miały i będą mieć w przyszłości wpływ na funkcjonowanie społeczeństw i gospodarki obydwu krajów. Szczupłe ramy niniejszego artykułu pozwalają jedynie na krótkie przedstawienie i skomentowanie wybranych faktów, zdaniem autora najistotniejszych w punktu widzenia procesu kształtowania wspólnej wizji rozwoju.
 
Plan Stolpego
Po obradach okrągłego stołu w Warszawie i upadku muru w Berlinie pojawiło się kilka koncepcji współpracy transgranicznej i planów rozwoju gospodarczego w odwołaniu do tworzenia relacji gospodarczych i budowy współpracy pomiędzy tworzącymi się samorządami Polski zachodniej i wschodnich Niemiec. Najczęściej wspominaną i pochodząca z tamtego okresu koncepcją planistyczną, która szczególnie w Polsce wzbudziła wiele kontrowersji była „Koncepcja wspierania regionu Odry”. Idea ta przeszła do historii jako „Plan Stolpego” od nazwiska inicjatora, Manfreda Stolpego, ówczesnego premiera Kraju Związkowego Brandenburgia. Koncepcja ta zakładała rozwój polsko–niemieckiego regionu przygranicznego, nazywanego w koncepcji „Oderraum” i tłumaczonego na język polski jako „Region Odry” lub „Nadodrze”. Ogólnie zarysowana koncepcja zakładała rozwój przemysłu i usług z profilowaniem działalności rolniczej na pozyskiwanie surowców przemysłowych. Dokument powstały w języku niemieckim nie został oficjalnie przedstawiony w polskiej wersji językowej. Krytykowany był, przede wszystkim po polskiej stronie, za niekonsekwentnie opisany zbiór przedsięwzięć. Z jednej strony bowiem znalazły się w nim dość ogólne kierunki rozwoju infrastruktury transportowej jak np. budowa kanału Odra–Dunaj czy też powstanie autostrady o przebiegu północ-południe przebiegającej po stronie polskiej. Z drugiej strony natomiast prezentowano precyzyjniej opisane koncepcje budowy specjalnych stref ekonomicznych i centrum targowo-handlowego na bazie miast Frankfurt i Słubice. Projekt zakładał także rozwój oferty turystycznej adresowanej do Skandynawów. Największe kontrowersje wzbudził natomiast proponowany system kredytowania inwestycji prywatnych przez specjalnie powołany przez obydwa Państwa, Polsko – Niemiecki Bank Rozwoju z siedzibą w Berlinie. W tamtym czasie, olbrzymich dysproporcji finansowania przedsięwzięć rozwojowych (wschodnie Niemcy posiadały już finansowe wsparcie ze Środków UE) i poczucia dominacji marki niemieckiej jako waluty rozliczeniowej powstało wiele obaw wśród polskich polityków o znaczącą przewagę kapitału niemieckiego w rozwoju gospodarczym tego obszaru i w rezultacie podporządkowanie kierunków rozwoju interesom RFN.

Koncepcja ta ewoluowała i przedstawiona została następnie jako plan rozwoju gospodarczego regionu Odry wykorzystujący finansowanie ze środków pomocowych Unii Europejskiej. Kojarzona jest współcześnie jako plan Willersa od nazwiska głównego eksperta pracującego nad tym planem.

Na początku lat 90. XX w. powstała zatem koncepcja Regionu Odry, która de facto w niemieckiej polityce strategicznej ewoluuje do dzisiaj. W idei tej Odra użycza swojego imienia całemu szerokiemu makroregionowi obejmującemu obszar po obydwu stronach granicy polsko – niemieckiej.
 
Studium kierunkowe dla obszaru wzdłuż granicy polsko-niemieckiej (1995)
W odpowiedzi na zaprezentowane przez stronę niemiecką koncepcje powstało przygotowane przez Instytut Gospodarki Przestrzennej i Komunalnej w Warszawie (po stronie polskiej) oraz spółkę PLANCO Consulting GmbH w Essen (po stronie niemieckiej) studium kierunkowego zagospodarowania przestrzennego obszaru wzdłuż granicy polsko–niemieckiej. W studium wskazano obszary o zróżnicowanej sile oddziaływania transgranicznego analizując także potencjały rozwojowe dla obszaru sięgającego po Poznań i Berlin. Definiowane w studium cele rozwojowe dla całego obszaru obejmowały ochronę przyrody, wsparcie dużych miast jako głównych aktorów gospodarczych i rozwój infrastruktury technicznej w tym wszystkich elementów sieci transportowej. Dokument powstał jedynie przy udziale polskich ekspertów bez koncepcji implementacyjnych.
 
Dom Polsko – Niemiecki
W kontekście dyskusji nad członkostwem Polski w Unii Europejskiej pojawiały się inicjatywy bazujące na wzmacnianiu powiązań pomiędzy obszarem Polski i Niemiec. Szczególną rolę przypisywano połączeniom największych miast makroregionu. Czerpiąc z dotychczasowych opracowań studialnych i koncepcji w 2002 roku została nakreślona przez stronę niemiecką koncepcja Domu Polsko – Niemieckiego. Nazwa ta wzięła się od kształtu jaki tworzą główne powiązania transportowe pomiędzy największymi pięcioma miastami obszaru. Bazą miało być powiązanie Wrocław – Drezno. Ściany tworzyły powiązania Drezna z Berlinem i Wrocławia z Poznaniem. Dach natomiast wieńczył Szczecin wiązany z Berlinem i Poznaniem. Koncepcja ta odchodziła od koncentracji uwagi na obszarze bezpośrednio sąsiadującym z granicą i wprowadzała nowy termin Rozszerzonego Polsko-Niemieckiego Obszaru Przygranicznego.
 
Studium kierunkowe zagospodarowania przestrzennego obszaru wzdłuż granicy polsko-niemieckiej (2005)
W 2005 roku zespół Instytutu Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania Polskiej Akademii Nauk w Warszawie zaproponował odnowione spojrzenie na obszar sąsiedztwa polsko-niemieckiego. Opracowanie podejmowało temat powiązań infrastrukturalnych pomiędzy siecią dużych miast i dostrzegało szereg społecznych i gospodarczych wyzwań w tym problemy rozwoju funkcji metropolitalnych. Mankamentem studium było ograniczenie przestrzenne analiz jedynie do polskiej części obszaru, co wynikało z udzielonego zamówienia przez Ministerstwo Infrastruktury RP. Dopełnieniem obrazu miało być analogiczne spojrzenie na obszar znajdujący się po stronie niemieckiej. Zlecone wówczas przez Federalne Ministerstwo Budownictwa Transportu i Rozwoju Miast RFN Studium nie korespondowało swoimi założeniami metodologicznymi z opracowaniem Państwowej Akademii Nauk, jednakże swoim zasięgiem obejmowało obie strony granicy. Analogiczna sytuacja związana z opracowaniem koncepcji rozwojowej jedynie po polskiej stronie powtórzona została niestety w 2014 roku podczas sporządzania Studium Integracji Przestrzennej Pogranicza Polsko – Niemieckiego (IPPON). Interesujący materiał inwentaryzujący koncepcje krajowe i wojewódzkie został przedstawiony w jednym dokumencie, niestety projekt terytorialnie ograniczał się jedynie do polskiego obszaru i bardziej kład nacisk na integracje terytorium Polski Zachodniej niż wspólne cele w obszarze Polsko – Niemieckim.
 
Iskra jedności – rozszerzenie Unii Europejskiej w 2004
Z pewnością najwięcej impulsów dotyczących współpracy transgranicznej na wszystkich szczeblach administracyjnych a także we wszystkich wymiarach społecznych i gospodarczych dało rozszerzenie Unii Europejskiej i uruchomienie programów finansujących inwestycje w obszarach transgranicznych. Projekty inwestycyjne i społeczne realizowane były na podstawie programów operacyjnych INTERREG później EWT, uzgadnianych bezpośrednio z Komisja Europejską i w odwołaniu do kierunków polityki Spójności Unii Europejskiej. W tym kontekście współpraca transgraniczna nie wynikała ze wspólnie nakreślonej wizji rozwojowej czy też koncepcji strategicznej dla całego obszaru pogranicza polsko–niemieckiego.
 
Partnerstwo Odry
Wiosną 2006 roku podczas konferencji w Berlinie zorganizowanej pod hasłem „Granice dzielą – Odra łączy” z udziałem przedstawicieli polskich województw i niemieckich krajów związkowych, premier Brandenburgii i Burmistrz Berlina ogłosili powstanie oddolnej inicjatywy tworzenia wspólnoty regionalnej, kooperującej w regionie Odry (Nadodrzu). Hasło Region Odry (niem. Oderregion) spotkało się z krytyką ze strony polskiej ze względu na konotacje z planem Stolpego. Dystans do tej inicjatywy przez długi czas reprezentowali także politycy z Saksonii. Ostatecznie w wyniku rozmów na wielu forach samorządowych zaproponowano termin „Partnerstwo Odry” (niem. Oderpartnerschaft). Jest to obecnie szyld dla współpracy nieuregulowanej żadnym dokumentem ani porozumieniem. Współpraca bazuje na deklaracji i woli uczestników spotkań. Niemniej jednak, ten oddolny ruch objął swoją koncepcją intensywnej współpracy terytorium czterech polskich województw: Wielkopolski, Zachodniopomorskiego, Dolnośląskiego i Lubuskiego oraz czterech krajów związkowych RFN: Berlina, Brandenburgii, Meklemburgii - Pomorza Przedniego i Saksonii. Partnerstwo Odry nie jest przedmiotem formalnych ustaleń międzypaństwowych a powstałe tam inicjatywy projektowe traktowane są przez rządy obydwu Państw jako działania nieoficjalne.

Niemniej jednak dyskusja na temat przyszłości i planów rozwojowych w obszarze partnerstwa Odry zaowocowały ponownym skupieniem uwagi planistów i regionalistów na terytorium pogranicza polsko–niemieckiego. W 2010 roku pod auspicjami Komitetu Gospodarki Przestrzennej Polsko-Niemieckiej Komisji Międzyrządowej ds. Współpracy Przygranicznej i Międzyregionalnej powstała mapa prezentująca plany i postulaty odnoszące się do rozwoju ponadregionalnej infrastruktury transportowej w Obszarze Partnerstwa Odra. Mapa ta zaowocowała dalszymi pracami studialnymi o charakterze inwentaryzacyjnym. Jednakże prace te były prowadzone osobno dla polskiej i niemieckiej części. Mimo wszystko wprowadzenie delimitacji obszaru opracowań planistycznych zgodnych z obszarem Partnerstwa Odry stworzyło pomost pomiędzy inicjatywą oddolną – Partnerstwo Odry a oficjalnymi działaniami firmowanymi przez rządy Polski i Niemiec.
 
 
Transgraniczny Region Metropolitalny Szczecina
W związku z funkcjonowaniem Polski i Niemiec wspólnie w Unii Europejskiej, pod wpływem kształtujących się zależności przestrzennych obszarów miejskich i w związku z przepływem mieszkańców, pracowników i usług zainicjowano prace nad koncepcją Transgranicznego Regionu Metropolitalnego Szczecina (TRMSZ). Po stronie polskiej koordynowane były przez dyrektora Regionalnego Biura Gospodarki Przestrzennej Województwa Zachodniopomorskiego. Pierwsza koncepcja opublikowana w 2015 roku pod postacią raportu uzyskała akceptację wielu instytucji rządowych i samorządowych w Polsce i w Niemczech. Koncepcja ta dąży do poprawy konkurencyjności gospodarczej, lepszych połączeń transportowych i wzmocnienia przyjaznego środowisku transportu, szczególnie kolejowego. Widoczne w koncepcji ambicje odnoszą się także do stworzenia modelowych rozwiązań wykorzystujących odnawialne źródła energii. W kontekście kapitału społecznego warte podkreślenia jest dążenie do podniesienia kompetencji językowych mieszkańców obszaru (obszar dwujęzyczny). Koncepcja dotyka także warunków socjalnych, rozwoju demograficznego, dziedzictwa kulturowego, współpracy gospodarczej oraz innowacyjności.
 
 
Wspólna koncepcja przyszłości dla polsko-niemieckiego obszaru powiązań 2030
W grudniu 2014 roku w efekcie doświadczeń i wieloletnich prac Komitetu Gospodarki Przestrzennej Polsko-Niemieckiej Komisji Międzyrządowej ds. Współpracy Przygranicznej i Międzyregionalnej zidentyfikowano potrzebę opracowania wspólnego dokumentu ramowego - wspólnej koncepcji rozwoju przestrzennego obszarów leżących wzdłuż polsko–niemieckiej granicy. Przeszło dziesięć lat po wstąpieniu Polski do Unii Europejskiej dostrzeżono konieczność opracowania dokumentu aktualnego, odpowiadającego współczesnym wyzwaniom europejskiej polityki rozwoju.

Dotychczas podejmowane działania planistyczne i próby skonstruowania optymalnego modelu rozwoju obszaru pogranicza Polski i Niemiec wynikały głównie z działań eksperckich i były przedkładane opinii publicznej do akceptacji jako gotowe koncepcje i opracowania. Komitet Gospodarki Przestrzennej podjął się tym razem działania innowacyjnego i niezwykle trudnego. Przystąpiono do sporządzania wspólnej koncepcji z szerokim udziałem wszystkich polskich i niemieckich członków Komitetu i ekspertów. W ten sposób zapewniony został szeroki udział interesariuszy.

Zarówno w Polsce jak i w Niemczech, w krajach członkowskich Unii Europejskiej plany rozwojowe i krajowe koncepcje nawiązują do celów uniwersalnych w Europie, definiowanych przez Politykę Spójności i strategię Europa 2020. Jednakże tworzone plany powstają obok siebie. Myśląc o obszarze Polski i Niemiec który znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie i wzajemnym wpływie powinniśmy planować i działać wspólnie a nie tylko obok siebie. Taki też model działania przyświeca obecnie Komitetowi Gospodarki Przestrzennej.

Komitet Gospodarki Przestrzennej korzystając z polskiej Koncepcji Przestrzennego zagospodarowania Kraju, niemieckiego dokumentu Leitbilder und Handlungsstrategien der Raumordnung, a także z wielu innych źródeł informacyjnych konstruuje obecnie przejrzysty i krótki dokument, który ma ambicje być użyteczny politycznie. Dokument zawierać będzie dobrej jakości graficzną prezentację kierunków przestrzennego i strategicznego rozwoju. W zamierzeniu też dokument ten stanowić ma podstawę do inicjowania i realizacji różnych projektów transgranicznych. Pełnić powinien także funkcję ram koordynacyjnych dla wielu aktorów realizujących zadania w obszarze polsko–niemieckiego sąsiedztwa.

Realizacja zadania posiada podbudowę odwołującą się do podstawowych swobód rynku wewnętrznego Unii Europejskiej – swobody przepływu osób, towarów, usług i kapitału. W tym kontekście Komitet Gospodarki Przestrzennej zaaprobował zaakcentowanie w tytule przedsięwzięcia kwestii powiązań, bez wyróżniania barier. Dla podkreślenia zależności i wzajemnych powiązań w maju 2015 roku uformowany został ostatecznie tytuł opracowania przygotowywanego przez Komitetu Gospodarki Przestrzennej, który brzmi w języku polskim: Wspólna koncepcja przyszłości dla polsko-niemieckiego obszaru powiązań 2030, (niem. Gemeinsames Zukunftskonzept für den deutsch-polnischen Verflechtungsraum 2030) Wspólnie definiowane cele obejmują: Wykorzystanie zalet policentrycznej struktury osadniczej, poprawę połączeń transportowych, rozwój kapitału ludzkiego i społecznego, zrównoważony rozwój gospodarczy z poszanowaniem zasobów przyrodniczych i zabezpieczeniem bytu obecnych i przyszłych pokoleń.

Wspólnie opracowany do końca 2016 r. dokument, po przedłożeniu Polsko–Niemieckiej Komisji Międzyrządowej ds. Współpracy Przygranicznej i Międzyregionalnej stać ma się materiałem pomocniczym i informacyjnym dla szerokiego kręgu interesariuszy, przede wszystkim dla zainteresowanych podmiotów administracji publicznej, ale także dla wszystkich obywateli. Ma być także inspiracją dla dyskusji o nowej formie polityki spójności Unii Europejskiej po 2020 roku.

Definiowanie wspólnych celów rozwojowych jest długim procesem wykuwania metodycznych ram prac i dojrzewania koncepcji planistycznych. Największe znaczenie dla tego procesu ma jednak kształtowanie postaw planistów i polityków. Dlatego jednym z celów nowej, wreszcie wspólnie przygotowywanej koncepcji jest inwestowanie w ludzi i ich umiejętności. Czy będzie możliwa jej realizacja?
 
 
 

dr Maciej Zathey jest dyrektorem Instytutu Rozwoju Terytorialnego – jednostki organizacyjnej samorządu województwa dolnośląskiego, pracownikiem naukowo – dydaktycznym na Wydziale Architektury Politechniki Wrocławskiej. Jako członek Komitetu Gospodarki Przestrzennej, Polsko-Niemieckiej Komisji Międzyrządowej ds. Współpracy Przygranicznej i Międzyregionalnej pełni funkcję koordynatora przy opracowaniu Wspólnej koncepcji przyszłości dla polsko-niemieckiego obszaru powiązań 2030.

 

Polub nas na Facebooku

Newsletter

© 2016 Fundacja "Krzyżowa" dla Porozumienia Europejskiego.