Polsko-niemiecki projekt podręcznika szkolnego do nauczania historii

Zapraszamy do lektury kolejnego z cyklu artykułów w ramach projektu "25 lat Traktatu o Dobrym Sąsiedztwie i Przyjaznej Współpracy jako krok milowy w budowaniu ładu europejskiego po 1989 r. - przyczynek do ogólnopolskiej debaty publicznej" organizowanego przez Fundację "Krzyżowa" dla Porozumienia Europejskiego i współfinansowanego przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych Rzeczpospolitej Polskiej.


Polsko-niemiecki projekt podręcznika szkolnego do nauczania historii

W integrującej się Europie i globalizującym świecie pojawia się szansa wykroczenia poza ramy nauczania historii wyłącznie z narodowej perspektywy. Zamiast skupiania narracji głównie na tym co dzieli nas od innych – wojny, konflikty na różnych poziomach życia politycznego i społecznego – stanowiących z reguły gros opowieści w każdym podręczniku narodowym, podejmowane są próby przesunięcia narracji na to, co nas łączy – wymiana myśli, technologii, ludzi etc. Co istotne, podręczniki transnarodowe nie podważają sensu istnienia podręczników narodowych, a mają jedynie na celu wzbogacenie perspektywy w rozumieniu historii jako procesu wielowątkowego. Przy tym podręczniki transnarodowe mogą inspirować nowe ujęcia niektórych tematów w podręcznikach narodowych, podobnie zresztą jak treści podręczników narodowych stanowią punkt wyjścia dla transnarodowych projektów podręcznikowych.

O tym, że podręczniki do szkolnego nauczania historii z jednej strony są podstawowym instrumentem budowania tożsamości narodowej, z drugiej zaś potencjalną bronią w umacnianiu postaw konfrontacyjnych i ksenofobicznych zdano sobie sprawę na fali traum spowodowanych I wojną światową. Już w latach 20. I początku 30. na wpływ treści szkolnego nauczania historii na stosunki międzynarodowe zwróciły uwagę międzynarodowe kongresy historyków w Hadze i Oslo.

Świadomość ta doprowadziła do zrodzenia zalążków jednego z ciekawszych fenomenów XX w. – prób międzynarodowego dialogu podręcznikowego. Istotna okazała się działalność agend Ligi Narodów, nieskutecznej w sferze politycznej, natomiast owocnej na wielu innych polach międzynarodowej współpracy, w tym kulturalno-naukowej i oświatowej. Właśnie pod jej auspicjami w ramach polskiego oddziału Komisji Międzynarodowej Współpracy Intelektualnej w Warszawie przebiegały prace utworzonej w 1933 r. Podkomisji Podręcznikowej. Pierwsze próby zainicjowanych przez nią negocjacji ze stroną niemiecką dotyczących ustalania treści podręcznikowych podjęte zostały w latach 1937-1938, jednak w sytuacji wzmagających się napięć poprzedzających wybuch wojny spełzły na niczym.

Pierwsze lata po II wojnie światowej stały pod znakiem zimnowojennej konfrontacji, zwłaszcza w sytuacji traumy związanej z II wojną światową, siłą rzeczy nie sprzyjały dialogowi. Mimo to po zachodniej stronie „żelaznej kurtyny” już w 1951 r. doszło do pierwszych francusko-niemieckich rozmów i bilateralnych uzgodnień treści podręczników szkolnych. Przejawem tego była publikacja „Niemiecko-francuskiego porozumienia o kontrowersyjnych problemach historii europejskiej 1789-1933”. Jeśli wbrew „zimnej wojnie” dialog w kierunku zrozumienia i porozumienia w latach 50. był możliwy, to dzięki olbrzymiemu zaangażowaniu i idealizmowi ludzi takich Enno Meyer, nauczyciel geografii i historii z Oldenburga, w czasie II wojny światowej wcielony do Wehrmachtu, który część służby na froncie wschodnim spędził na ziemiach okupowanej Polski. Zainspirowany toczącymi się rozmowami podręcznikowymi francusko-niemieckimi w 1955 r. Meyer w zestawił treści występujące w niemieckich podręcznikach dotyczące Polski i przedstawił je w formie 47 tez, sugerując, jak należałoby prezentować treści w sposób zrywający z jednostronnością oraz tendencyjnością. Ich publikacja wywołała ożywione dyskusje w RFN, zwróciła też uwagę polskich historyków w PRL i na emigracji.

Nawiązanie polsko-niemieckiego podręcznikowego dialogu stało się jednak możliwe dopiero na fali zmian w polityce i kulturze globalnej lat 60. XX w., przede wszystkim zaś tzw. nowej polityce wschodniej Willy Brandta. Przełom, który miał doprowadzić do warszawskiej wizyty kanclerza RFN w grudniu 1970 r., słynnego gestu uklęknięcia przed Pomnikiem Bohaterów Getta Warszawskiego i podpisania traktatu między PRL a RFN, stworzył podstawę prawną do powołania w 1972 r. Wspólnej Polsko-Niemieckiej Komisji Podręcznikowej Historyków i Geografów. Osiągnięcia Komisji w budowie dialogu pomiędzy środowiskami historycznymi polskim i niemieckim są olbrzymie.

Podręcznikowy dialog polsko-niemiecki wszedł w nową fazę po przełomach politycznych w latach 90. ubiegłego stulecia. Wspólna Polsko-Niemiecka Komisja Podręcznikowa ciągle działa, jednak jej cele się zmieniły. Nie są nimi już – jak w większości tego rodzaju międzypaństwowych komisji podręcznikowych na świecie – negocjacje i ustalenie wspólnej wersji rozbieżnych perspektyw i narracji. Tym razem w ramach jednego z projektów pilotowanych przez Komisję, którego oficjalna nazwa brzmi: Polsko-niemiecki Projekt Podręcznika Szkolnego do Nauczania Historii, chodzi o ambitną próbę stworzenia wspólnej narracji podręcznikowej. Powołanie do życia projektu stało się możliwe głównie dzięki decyzjom na szczeblu politycznym po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej w 2004 r. Przyświecającym mu wzorcem jest zainicjowany w 2003 r. projekt podręcznika francusko-niemieckiego dla ostatnich trzech klas przedmaturalnych, którego pierwszy tom ukazał się w 2006 r.

W 2008 r. ministrowie spraw zagranicznych Polski i Niemiec powierzyli Wspólnej Polsko-Niemieckiej Komisji Podręcznikowej zadanie opracowania jego koncepcji. W tymże roku utworzono też polsko-niemiecką grupę roboczą składającą się z przedstawicieli środowisk naukowych i instytucji rządowych obu państw. W 2010 r. przekazała ona przedstawicielom obu rządów zalecenia dotyczące realizacji polsko-niemieckiego podręcznika do nauki historii. „Zalecenia” w obu wersjach językowych są dostępne zarówno w formie edycji papierowej, jak i w Internecie („Podręcznik do historii: Projekt polsko-niemiecki – Zalecenia“; „Schulbuch Geschichte. Ein deutsch-polnisches Projekt – Empfehlungen“).

Na początku 2012 r. projekt wszedł w nową fazę wraz z wyłonieniem wydawnictw odpowiedzialnych za jego realizację w polskiej i niemieckiej wersji językowej. Po polskiej stronie są to Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne w Warszawie, po stronie niemieckiej zaś Eduversum w Wiesbaden. Do chwili obecnej rozpoczęto prace nad trzema pierwszymi tomami serii zatytułowanej: „Europa – nasza historia” obejmującymi epoki od pradziejów do końca I wojny światowej. Tom I obejmujący pradzieje oraz epoki antyku i średniowiecza ukazał się drukiem w 2016 r.

Celem jest publikacja serii podręczników szkolnych do nauczania historii na poziomie w Polsce klas I-III gimnazjum i klasy I liceum, w Niemczech zaś tzw. Sekundarstufe I. Planowana edycja ma mieć pod względem treści i szaty graficznej w obu wersjach językowych identyczną formę, różniąc się jedynie w uzasadnionych merytorycznie fragmentach nieznacznie pod względem językowym. Niemniej dzięki wprowadzeniu np. rubryki zatytułowanej „Punkty widzenia” (Blickwinkel) przewidziano możliwość prezentacji różnych ocen dotyczących tych samych wydarzeń, postaci czy procesów historycznych w oparciu o tzw. dydaktyczną zasadę wieloperspektywiczności. Co istotne, projekt zakłada powstanie dopuszczonego do użytku szkolnego podręcznika historii, odpowiadającego treściowo wymogom obowiązujących w obu krajach podstaw programowych.

Podobnie jak projekt polsko-niemiecki, także podręcznik francusko-niemiecki, którego ostatni, III tom ukazał się w 2011 r. są przedsięwzięciami wspieranymi przez rządy państw członkowskich Unii Europejskiej. Realizacja tych projektów świadczy o zapotrzebowaniu na podręczniki transnarodowe w okresie intensywnej integracji europejskiej – jest w pewnym sensie instrumentem tego procesu. Jednak projekty podręczników transnarodowych, choć ograniczone głównie do narracji o trudnej historii XX w., powstają także poza EU. Wyrastają z inicjatyw niezależnych środowisk intelektualistów, ludzi dobrej woli, pragnących przezwyciężyć ciągnące się przez dekady konflikty i głęboko zakorzenione uprzedzenia między sąsiednimi narodami. Są realizowane czasami wbrew niesprzyjającej koniunkturze politycznej stwarzanej przez struktury państwowe. Tak rzecz wygląda z podręcznikiem izraelsko-palestyńskim wydanym przez Berghof Conflict Research wraz z Peace Research Institute in the Middle East (wersja dostępna w Internecie – primetextbuch.pdf), czy też projektami: bałkańsko-śródziemnomorskim, obejmującym m.in. obok krajów byłej Jugosławii również Grecję i Turcję, a także kaukaskim zainicjowanym w Tbilisi. Natomiast wsparcie państwowe otrzymał projekt japońsko-południowokoreańsko-chiński, którego uczestnicy w pewnym stopniu wzorują się na doświadczeniach Wspólnej Polsko-Niemieckiej Komisji Podręcznikowej.

Większość wymienionych wyżej projektów nie dąży do stworzenia wspólnej transnarodowej narracji. Ogranicza się do publikacji materiałów pomocniczych do nauczania historii, lub zestawia obok siebie różniące się od siebie narracje narodowe, stanowiąc raczej protokół rozbieżności. Jednak potencjalnie stać się on może punktem wyjścia do tworzenia w przyszłości wspólnych narracji. Wydaje się, że w globalizującym się kulturze współczesnego świata perspektywy transnarodowe pisaniu i uczeniu historii stają się konieczne.

Igor Kąkolewski

Polub nas na Facebooku

Newsletter

© 2016 Fundacja "Krzyżowa" dla Porozumienia Europejskiego.